""Endometriose is 'verdwaald' baarmoederslijmvlies""

Endometriose

Endometriose is in 6 procent van de gevallen de oorzaak van verminderde vruchtbaarheid. Endometriose is ‘verdwaald’ baarmoederslijmvlies. Het endometrium is het slijmvlies waarmee de binnenkant van de baarmoeder is bekleed.

Gedurende elke cyclus groeit dit slijmvlies aan en aan het eind van de cyclus wordt het (op een dun laagje na) tijdens de menstruatie afgestoten. De oorzaak van deze chronische ziekte is nog onbekend. Onder invloed van bepaalde factoren (onder andere het vrouwelijk hormoon oestrogeen) ontstaat baarmoederslijmvlies en bij endometriose komt dit baarmoederslijmvlies ook voor op andere plaatsen in het lichaam, zoals in de baarmoederwand, op de eierstokken, eileiders, buikvlies, blaas of darmen. De verdwaalde stukjes baarmoederslijmvlies ondergaan dezelfde veranderingen tijdens de cyclus als het slijmvlies in de baarmoeder.

Veel vrouwen hebben endometriose zonder klachten. Echter, bij een deel van de vrouwen veroorzaakt de groei en het menstrueren van de verdwaalde stukjes (veel) pijn. De pijnklachten kunnen toenemen tijdens de menstruatie of bij geslachtsgemeenschap.

Bij endometriose in de eierstok, waar het bloed niet weg kan, kunnen de zogenaamde chocoladecysten ontstaan. Dit zijn cysten gevuld met oud bloed (dit is donkerbruin van kleur, vandaar de naam chocoladecyste). De vorming van zulke cysten lijkt een natuurlijke reactie van het lichaam, dat een opslag zoekt voor het vrijgekomen bloed. Bij elke menstruatie kan het bloed vermeerderen en cysten kunnen zo groot worden als een sinaasappel. Wanneer een cyste te groot wordt, kan ze knappen, of om de as draaien. Maar gelukkig is dit een zeldzame complicatie. Cysten worden niet altijd groter; soms neemt het lichaam het bloed weer op en wordt het afgevoerd. Endometriose kan in ernstige gevallen verklevingen veroorzaken rond de eileiders waardoor deze minder goed kunnen functioneren.

Verschillende types
Type I, kegelvormig met het grootste oppervlak langs de buikholte
Deze haarden worden waarschijnlijk gevormd door lokale ingroei (minimale vorm van endometriose).

Type II, diepere ingroei, bedekt met dikke verklevingen
Deze haarden zijn mogelijk gevormd door retractie (strak trekking door litteken vorming; terugtrekking; samentrekking van een spier; schrompeling) (milde vorm van endometriose).

Type III, gelegen in het weefsel tussen vagina en endeldarm in de vorm van knobbels
Deze knobbels liggen voornamelijk onder het buikvlies. Bij laparoscopie ziet men van deze knobbels slechts kleine, oppervlakkige gepigmenteerde haarden. Bij sommige patiënten kan deze vorm alleen worden gediagnostiseerd door inwendig onderzoek (voelen met de vingers) (gemiddelde vorm van endometriose).

Type IV, de meest ernstige vorm van endometriose met endometriose-cystes

Verschijnselen
Er zijn een aantal verschijnselen waaraan we deze aandoening kunnen herkennen:

– Pijn
Er kunnen bij de menstruatie krampen optreden die zo ernstig zijn dat één of meerdere dagen niet normaal gefunctioneerd kan worden of zelfs in bed gebleven moet worden. Bij veel vrouwen begint de pijn steeds vroeger in de cyclus; de endometriose begint met pijn tijdens de menstruatie, daarna pijn vóór en tijdens de menstruatie en nog later kan het gebeuren dat er een aanhoudende pijn is, die soms vóór of tijdens de menstruatie verergert.

Soms gaat de pijn tijdens (of vóór) de menstruatie samen met verschijnselen die te maken hebben met prikkeling van het buikvlies, zoals braken, misselijkheid, verstopping of diarree. Ook geslachtsgemeenschap kan pijnklachten geven.

Endometriose kan dus veel pijn veroorzaken, maar dit hoeft niet altijd zo te zijn: vrouwen met endometriose in ‘lichte’ mate kunnen heel veel pijn hebben en vrouwen met endometriose in ‘ernstige’ mate hebben soms weinig of geen pijn.
Pijn is een noodsignaal, een waarschuwing dat er een evenwicht in het lichaam verstoord is. Het is niet altijd mogelijk om pijn te verhelpen door middel van een behandeling. U moet dan proberen een manier te vinden om te leven met de pijn.

– Te langdurige menstruatie (menorragie)
Hevig en langdurig bloedverlies tijdens de menstruatie kan bloedarmoede veroorzaken. Soms houden de bloedingen bijna zonder einde aan, vooral als de endometriose in de baarmoederwand zit (adenomyose). Op andere plaatsen hoeft het geen invloed op de cyclus te hebben.

-Last bij plassen en ontlasting
Darmen en blaas reageren op de krampen van de baarmoeder. Daardoor kan voortdurend aandrang gevoeld worden. Het is ook mogelijk dat de aandrang en het naar het toilet gaan zelf erg pijnlijk zijn.

-Een pijnlijke vagina
De vaginawanden kunnen zo dik worden dat het moeilijk of zelfs onmogelijk is iets (tampon, speculum, penis) in de vagina te brengen. In de tweede helft van de cyclus verergeren deze pijnen vaak. Soms spelen ook een naar achteren gekantelde baarmoeder, laaggelegen eierstokken of vergrote en vergroeide eierstokken en eileider(s) een rol.

-Depressiviteit
Alhoewel depressiviteit, prikkelbaarheid of humeurigheid niet specifiek zijn voor vrouwen met endometriose (veel vrouwen hebben hier immers last van tijdens een bepaalde periode van de cyclus) is het toch zo dat de lichamelijke gesteldheid grote invloed heeft op de geestelijke gesteldheid. Het kan moeilijk zijn om een evenwicht te vinden tussen ziek zijn en gezond zijn. Tussen wel en geen aandacht vragen voor de endometriose. Belangrijk hierbij is hoe de omgeving erop reageert; worden de klachten serieus genomen of niet?

Helaas is het vaak zo dat klachten die met de menstruatie te maken hebben, weggewuifd worden met de opmerking ‘dat hoort er nu eenmaal bij’. In het algemeen zal men op veel onbegrip stuiten.

Hoe wordt de diagnose gesteld?
Soms ziet de arts bij het inwendig onderzoek blauwe spikkels in de top van de schede, er kan ook een knobbeltje voelbaar zijn. Bij het maken van een vaginale echo kan het vermoeden ontstaan dat er een chocoladecyste in een eierstok bevindt. Kleinere endometrioseplekken zijn echter met deze methoden niet zichtbaar. De manier om de aard en uitbreiding van endometriose te beoordelen is de kijkoperatie (diagnostische laparoscopie).

Er wordt in principe gewerkt met een classificatiesysteem (type I-IV) om een zo zorgvuldig mogelijke beoordeling te maken. Het is belangrijk dat eerst een goede diagnose wordt gesteld, alvorens een behandeling in te zetten. De behandeling met medicijnen kent namelijk nogal wat bezwaren en bijwerkingen. Het is dus niet raadzaam een behandeling te starten op grond van alleen een vermoeden.

Vruchtbaarheidsproblemen en endometriose
Hoe vroeger de diagnose wordt gesteld, hoe groter de kans is dat men vruchtbaar blijft en zwaardere ingrepen voorkomen kunnen worden. Er zijn een aantal oorzaken om het uitblijven van een zwangerschap aan te wijzen. Eén daarvan is dat de endometriose zich vastzet op de eierstokken, zodat dit het loslaten van een eicel verhindert.

Een andere oorzaak kan zijn dat de eileiders verkleefd zijn geraakt, dat wil zeggen dat de wanden van de eileider aan elkaar vastzitten.
Ook is het mogelijk dat de eileider weinig beweeglijk is (bijvoorbeeld door verklevingen of littekenweefsel), waardoor deze niet naar de eierstok toe kan bewegen om het eitje op te vangen. Ten slotte kan het bevruchte eitje door een cyste belemmerd worden bij het innestelen in het slijmvlies van de baarmoeder.

Endometriose behandelen is niet eenvoudig. De beste therapie is zwangerschap. De medicijnen die endometriose onderdrukken zijn in principe niet te combineren met een kinderwens. Indien er dus sprake is van endometriose en een kinderwens moet er een tussenweg gevonden worden, een en ander afhankelijk van de ernst in de vorm van medicatie en/of chirurgie. Uitgebreide chirurgie (sanering) wordt soms uitgevoerd voorafgaand aan IVF of ICSI om de kansen te optimaliseren, meestal na hormonale voorbehandeling. Een dergelijke sanering wordt het liefst slechts eenmalig uitgevoerd om de functie van de eierstokken te behouden.